گزارش «کرمان امروز» از یک تصمیم مهم که آینده این استان را در بر گرفته است؛
ضرورت بازتعریف رابطه انسان و کویر
- بیابان‌زایی تهدیدی گسترده است که مهار آن نیازمند رفتاری فراگیر در همه مناطق کویری است. تجربه نهالکاری با گونه‌های مقاوم مانند تاغ و گز نشان می‌دهد این روش می‌تواند فرسایش بادی را کاهش دهد، از راه‌ها و زیرساخت‌ها محافظت کند، نفوذ آب و تغذیه سفره‌های زیرزمینی را بهبود بخشد و با مشارکت جامعه محلی اشتغال و امید به زندگی را بازگرداند. تعمیم این الگو به تمام پهنه‌های خشک کشور، ضرورتی راهبردی برای تثبیت خاک و پایداری زیست‌محیطی است.
گزارش: پریسا رستمی
بیابان‌زایی پدیده‌ای نیست که تنها به یک منطقه یا یک استان محدود بماند؛ بلکه فرایندی گسترده است که آثار آن به‌تدریج دامنه‌های وسیع‌تری را در بر می‌گیرد. بر پایه آمارهای موجود، حدود ۳۲ میلیون هکتار از عرصه‌های کشور را بیابان تشکیل می‌دهد و سهم قابل‌توجهی از این پهنه، یعنی نزدیک به ۶.۳ میلیون هکتار، در شمال استان کرمان قرار گرفته است. از میان ۱۶ شهرستان شمالی این استان، ۱۳ شهرستان یا بیابانی‌اند یا در معرض بیابانی‌شدن قرار دارند. این ارقام نشان می‌دهد که مقابله با بیابان‌زایی نمی‌تواند به اقدام‌های پراکنده و محدود بسنده کند و باید به رفتاری فراگیر و همه‌گیر در تمام مناطق کویری تبدیل شود. در همین چارچوب، تجربه نهالکاری در پهنه‌های خشک استان کرمان را باید نمونه‌ای دانست که ارزش تعمیم دارد و تکرار آن در دیگر مناطق کویری نه فقط مفید، بلکه ضروری است.
استان کرمان حدود ۴.۵ میلیون هکتار عرصه حساس به فرسایش بادی دارد و ۲۸ کانون بحرانی در ۱۳ شهرستان شمالی آن شناسایی شده که مساحتی نزدیک به یک میلیون و ۲۰۰ هزار هکتار را در بر می‌گیرد. این کانون‌ها با تولید گرد و غبار و طوفان‌های شن، سلامت عمومی، راه‌های ارتباطی و فعالیت‌های اقتصادی را در پهنه‌های وسیع به مخاطره می‌اندازند. کاشت گونه‌های مقاوم به خشکی مانند تاغ و گز، همراه با روش‌های نوین تثبیت شن‌های روان نظیر مالچ‌پاشی بیولوژیک و بادشکن‌های زنده، راهکاری است که اثربخشی آن در عمل آزموده شده است. اگر این الگو در همه مناطق کویری به کار گرفته شود، می‌توان انتظار داشت که دامنه فرسایش بادی به‌طور محسوس کاهش یابد و کانون‌های گرد و غبار یکی پس از دیگری مهار شوند. فراگیری این رفتار، تفاوت میان مقابله نقطه‌ای و مقابله سیستمی با بیابان‌زایی است.
طوفان‌های شن تنها زمین را نمی‌بلعند؛ آن‌ها جاده‌ها را مسدود می‌کنند، تردد را مختل می‌سازند و جان و مال مردم را به خطر می‌اندازند. تجربه مناطق کویری نشان داده که در زمان طوفان، مسیرهای دسترسی و حتی محورهای اصلی می‌توانند کاملاً بسته شوند و حجم بالای تردد کامیون‌ها و اتوبوس‌ها این تهدید را تشدید می‌کند. کمربندهای سبز ایجادشده از طریق نهالکاری، همچون سپری در برابر گرد و غبار عمل می‌کنند و از انسداد مسیرها جلوگیری می‌نمایند. اگر این اقدام در تمام مناطق کویری عملیاتی شود، هزینه‌های ناشی از تعطیلی راه‌ها، تصادفات و خسارت به زیرساخت‌ها به‌طور چشمگیری کاهش خواهد یافت. از این منظر، نهالکاری صرفاً یک فعالیت زیست‌محیطی نیست؛ سرمایه‌گذاری در ایمنی و پایداری زیرساخت‌های ملی است.
در اقلیم خشک و نیمه‌خشک، نرخ تبخیر و تعرق بسیار بالاست و بارش‌ها ناچیز است. در چنین شرایطی، فقدان پوشش گیاهی باعث می‌شود سطح خاک بدون هیچ محافظی در برابر باد و رگبارهای فصلی قرار گیرد؛ ذرات خاک جدا شوند، بافت و ساختمان آن تخریب شود و فرسایش شدید رخ دهد. نهالکاری با گونه‌های مقاوم، علاوه بر محافظت از سطح خاک، با اصلاح بافت آن، نفوذ آب به لایه‌های زیرین را افزایش می‌دهد و تغذیه سفره‌های آب زیرزمینی را به حداکثر می‌رساند. این امر مستقیماً با مدیریت منابع آب گره خورده است و نشان می‌دهد که احیای پوشش گیاهی و حفظ آب، دو روی یک سکه‌اند. تعمیم این رویکرد به همه مناطق کویری، راهی برای مقابله هم‌زمان با فرسایش خاک و بحران آب است.
یکی از نقاط قوت این الگو، پیوند آن با جامعه محلی است. نهالکاری زمانی پایدار می‌ماند که ساکنان بومی در آن مشارکت داشته باشند و منافع آن را در زندگی روزمره خود ببینند. ایجاد اشتغال فصلی برای جوانان و اهالی، کاهش گزند گرد و غبار بر مزارع و دامداری، و بازگشت امید به زندگی در مناطق کویری، از جمله ثمراتی است که مشارکت مردمی را تقویت می‌کند. اگر این رفتار در تمام مناطق کویری همه‌گیر شود، نه تنها پوشش گیاهی احیا می‌شود، بلکه اقتصاد محلی نیز پایداری بیشتری می‌یابد و انگیزه ساکنان برای ماندگاری در این مناطق افزایش می‌کند.
نهالکاری در مناطق کویری، اقدامی است که فواید آن در چند لایه آشکار می‌شود: مهار فرسایش بادی، حفاظت از زیرساخت‌ها، بهبود مدیریت منابع آب و تقویت مشارکت محلی. تجربه استان کرمان نشان می‌دهد که این راهکار عملی و آزموده است و نتایج فنی آن قابل اعتماد است. آنچه اکنون ضرورت دارد، تبدیل این اقدام از یک تجربه محدود به یک رفتار فراگیر در همه مناطق کویری کشور است. تثبیت اکوسیستم، میراثی برای نسل‌های آینده است و فراگیری نهالکاری، گامی راهبردی در جهت حفظ زیرساخت‌ها، جلوگیری از پیشروی بیابان به سمت سکونتگاه‌های انسانی و تضمین پایداری زیست‌محیطی در برابر تغییرات اقلیمی به شمار می‌آید.
