گزارش «کرمان امروز» از ناکارآمدی در استان کرمان در زمینه استفاده از نزولات آسمانی و آبهای سطحی؛
باران حریف بی‌تدبیری نمی‌شود!
- بارش‌های پاییزی بار دیگر پرسش مهمی را درباره مدیریت منابع آب در کرمان مطرح کرده است. چرا با وجود جاری‌شدن روان‌آب‌ها، بحران کم‌آبی همچنان ادامه دارد؟ میزان مهار و ذخیره آبهای سطحی، ظرفیت طرح‌های آبخیزداری و نقش تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها از جمله موضوعاتی است که نیازمند پاسخ شفاف مسئولان است. مدیریت مؤثر بارش‌ها، در کنار اصلاح الگوی مصرف، می‌تواند گامی مهم برای کاهش فشار بر منابع آبی استان باشد و...
گزارش: مهران تجلی
بارش‌های پاییزی بار دیگر نگاه‌ها را به آسمان دوخته است؛ بارانی که برای بسیاری از مردم کرمان نشانه امید به بهبود وضعیت منابع آب است، اما هم‌زمان یک پرسش اساسی را پیش روی مدیران و متولیان منابع آب قرار می‌دهد: چرا استانی که هر بار با بارندگی و جاری‌شدن روان‌آب‌ها مواجه می‌شود، همچنان با بحران کم‌آبی دست‌وپنجه نرم می‌کند؟ آیا مشکل فقط کمبود بارش است یا بخشی از مسئله به چگونگی مدیریت و بهره‌برداری از همین منابع محدود بازمی‌گردد؟
استان کرمان با گستردگی جغرافیایی، اقلیم عمدتاً خشک و نیمه‌خشک، وابستگی بخش مهمی از اقتصاد خود به کشاورزی و فشار بر منابع آب زیرزمینی، سال‌هاست با چالش تأمین پایدار آب روبه‌روست. در چنین شرایطی، هر بارش مؤثر می‌تواند فرصتی برای تقویت منابع آب باشد؛ فرصتی که میزان بهره‌برداری از آن به وضعیت حوضه‌های آبریز، شدت و پراکنش بارندگی، ظرفیت نفوذ خاک و زیرساخت‌های ذخیره و هدایت آب بستگی دارد.
با این حال، بارش به‌تنهایی تضمین‌کننده افزایش ذخایر آب نیست. بخشی از آب باران در خاک نفوذ می‌کند، بخشی تبخیر می‌شود و بخشی نیز به شکل روان‌آب در مسیر رودخانه‌ها و مسیل‌ها جریان می‌یابد. پرسش اینجاست که در استان کرمان، چه میزان از این روان‌آب‌ها به‌درستی مدیریت می‌شود و چه سهمی از آن می‌تواند برای تأمین نیازهای آینده مورد استفاده قرار گیرد؟
مهار و بهره‌برداری از روان‌آب‌ها صرفاً به ساخت سدهای بزرگ محدود نمی‌شود. اجرای طرح‌های آبخیزداری، احداث بندهای مناسب، سامان‌دهی مسیرهای جریان آب، ایجاد سازه‌های تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها و حفاظت از عرصه‌هایی که قابلیت نفوذ آب دارند، از جمله راهکارهایی است که می‌تواند در مدیریت منابع آب نقش داشته باشد.
البته همه روان‌آب‌ها را نمی‌توان یا نباید ذخیره کرد. جریان رودخانه‌ها برای حفظ محیط‌زیست و پایین‌دست نیز اهمیت دارد و هرگونه مداخله باید با ارزیابی فنی و زیست‌محیطی انجام شود. با وجود این، نبود اطلاعات شفاف درباره میزان روان‌آب قابل مدیریت، ظرفیت سازه‌های موجود و عملکرد طرح‌های اجراشده، ارزیابی میزان موفقیت سیاست‌های مدیریت آب را دشوار می‌کند.
در این میان، باید پرسید آیا ظرفیت زیرساخت‌های موجود با نیازهای استان تناسب دارد؟ کدام طرح‌ها در سال‌های گذشته به بهره‌برداری رسیده‌اند و چه میزان آب به ذخایر قابل استفاده یا سفره‌های زیرزمینی افزوده‌اند؟ پاسخ این پرسش‌ها می‌تواند فاصله میان برنامه‌های اعلام‌شده و نتایج واقعی را روشن کند.
در استانی که کشاورزی سهم مهمی در اشتغال و اقتصاد محلی دارد، مدیریت آبهای سطحی باید در کنار اصلاح الگوی مصرف آب کشاورزی بررسی شود. حتی اگر بخشی از روان‌آب‌ها مهار شود، بدون کنترل برداشت از چاه‌ها، افزایش بهره‌وری آبیاری و جلوگیری از فشار بیش از ظرفیت بر آبخوان‌ها، نمی‌توان انتظار داشت بحران آب به‌طور پایدار کاهش یابد.
از سوی دیگر، تغذیه مصنوعی آبخوان‌ها در مناطق مناسب می‌تواند به تقویت ذخایر زیرزمینی کمک کند؛ اما اجرای این طرح‌ها به بررسی کیفیت آب، ویژگی‌های زمین‌شناسی و ظرفیت نفوذپذیری منطقه نیاز دارد. بنابراین، مسئله فقط جمع‌آوری آب نیست؛ رساندن آب به جایی است که بتواند بیشترین فایده پایدار را برای استان داشته باشد.
اکنون که پیش‌بینی بارندگی برای بخش‌هایی از استان مطرح شده است، زمان مناسبی برای طرح چند مطالبه روشن از شرکت آب منطقه‌ای، اداره‌کل منابع طبیعی و آبخیزداری و سازمان مدیریت و برنامه‌ریزی استان است: چه میزان روان‌آب در سال آبی گذشته تولید شده است؟ چه سهمی از آن مهار یا برای تغذیه آبخوان‌ها استفاده شده؟ ظرفیت واقعی سازه‌های موجود چقدر است؟ و چه برنامه زمان‌بندی‌شده‌ای برای افزایش بهره‌وری از بارش‌ها وجود دارد؟
پاسخ مستند به این پرسش‌ها می‌تواند مشخص کند که استان کرمان تا چه اندازه از ظرفیت بارندگی‌های خود استفاده می‌کند و چه اقداماتی برای بهبود وضعیت ضروری است.
باران را نمی‌توان سفارش داد؛ اما می‌توان برای مدیریت بهتر آن برنامه‌ریزی کرد. برای کرمان، مسئله فقط این نیست که چه زمانی باران می‌بارد؛ مسئله این است که پس از بارش، چه میزان آب باقی می‌ماند، کجا ذخیره می‌شود و چه سهمی در کاهش بحران آب دارد.
