گزارش «کرمان امروز» درباره تاغزارها که یکی از مهمترین مسائل زیست محیطی استان کرمان به شمار می‌آیند؛

سپر سبز کرمان نیازمند توجهی ویژه است!

-   تاغزارهای اطراف کرمان، به‌عنوان سپری طبیعی در برابر طوفان شن، ریزگردها و فرسایش بادی، نقشی حیاتی در حفظ محیط‌زیست و کیفیت زندگی شهروندان دارند. این عرصه‌ها با تهدیدهایی همچون خشکسالی، تغییر کاربری، تخریب، قاچاق چوب و آفات مواجه‌اند. توقف دوساله طرح احیا نیز بر مشکلات افزوده است. با آغاز دوباره عملیات احیا، انتقال مالکیت اراضی به منابع طبیعی، تأمین اعتبارات، حفاظت مستمر و مشارکت جوامع محلی، می‌توان آینده تاغزارهای کرمان را تضمین کرد و...

گزارش: بتول یزدانی 

استان کرمان، با وسعت عظیم اراضی بیابانی خود، همواره در معرض تهدید پدیده‌های طبیعی همچون طوفان‌های شن و ریزگردها قرار داشته است. این پدیده‌ها نه‌تنها سلامت تنفسی شهروندان را به خطر می‌اندازند، بلکه بر کشاورزی، حمل‌ونقل و کیفیت زندگی روزمره نیز تأثیرات مخربی می‌گذارند. در این میان، تاغزارهای اطراف شهر کرمان، به‌عنوان یک سد دفاعی حیاتی، نقشی تعیین‌کننده در مهار این تهدیدات ایفا می‌کنند. این پوشش گیاهی ارزشمند که حاصل دهه‌ها تلاش، برنامه‌ریزی و سرمایه‌گذاری مستمر است، امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند توجه ویژه، حفاظت همه‌جانبه و احیای اصولی می‌باشد. غفلت از این سرمایه ملی، می‌تواند فاجعه‌ای جبران‌ناپذیر برای اقلیم و ساکنان این خطه از کشور به همراه داشته باشد.

تاغ، درختچه‌ای مقاوم و شگفت‌انگیز است که با شرایط سخت و خشن اقلیمی کویر به‌خوبی سازگار شده و به‌عنوان «سپر سبز بیابان» شناخته می‌شود. این گیاه ارزشمند، نقش چندگانه‌ای در پایداری اکوسیستم‌های حساس کویری ایفا می‌کند که از مهم‌ترین آنها می‌توان به تثبیت شن‌های روان و جلوگیری از فرسایش شدید بادی اشاره کرد. فرسایش بادی، عامل اصلی تولید گردوغبار و ریزگردهایی است که شهرهای بزرگ را در محاصره خود قرار می‌دهند و تاغ با ریشه‌های عمیق و گسترده‌اش، خاک را در برابر وزش بادهای شدید و سوزان محکم نگه داشته و از حرکت ماسه‌ها به سمت مناطق مسکونی، جاده‌ها و تأسیسات زیربنایی جلوگیری می‌کند.

آمارهای موجود نشان می‌دهد که درختان تاغ در حدود سی‌وشش تا سی‌وهفت هزار هکتار از اراضی اطراف شهر کرمان را پوشش داده‌اند و همین پوشش گیاهی ارزشمند، نقشی بی‌بدیل در تلطیف هوای این کلان‌شهر و کاهش چشمگیر غبارآلودگی داشته است. بدون وجود این تاغزارها، شهر کرمان در فصول گرم سال با طوفان‌های مهیب شن مواجه می‌شد که خسارت‌های سنگینی به بخش‌های مختلف وارد می‌کرد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان کرمان، آقای علیرضا ابوالحسنی، به‌تازگی در نشست خبری هفته دولت، با اشاره به وسعت سی‌ودو میلیون هکتاری اراضی بیابانی کشور، بر اهمیت فوق‌العاده این عرصه‌ها تأکید کرده و از وجود شش ممیز شش دهم میلیون هکتار اراضی بیابانی در شمال استان کرمان خبر داده است. با توجه به اینکه سیزده شهرستان از هفده شهرستان استان دارای کانون‌های بحرانی فرسایش بادی هستند، حفظ، احیا و توسعه پوشش گیاهی تاغ به یک اولویت استراتژیک و غیرقابل انکار برای مدیریت پایدار سرزمین تبدیل شده است. در واقع، هر اقدامی که در جهت تقویت این پوشش گیاهی صورت گیرد، در حقیقت سرمایه‌گذاری مستقیم برای سلامت عمومی، امنیت غذایی و پایداری زیست‌محیطی استان محسوب می‌شود.

با وجود اهمیت حیاتی و غیرقابل انکار تاغزارها، متأسفانه این عرصه‌های سبز ارزشمند با تهدیدات متعدد و گاه جدی دست‌به‌گریبان هستند که ادامه حیات آنها را با مخاطره جدی مواجه ساخته است. مهم‌ترین این چالش‌ها عبارتند از: توقف عملیات احیا و پرورش تاغزارها که طی دو سال گذشته به دلیل کمبود اعتبارات و برخی مسائل مدیریتی متوقف شده بود، هرچند که خوشبختانه با پیگیری‌های انجام‌شده، قرار است این طرح مجدداً آغاز شود. همچنین خشکسالی‌های پیوسته و کاهش شدید بارندگی‌ها، تأثیر نامطلوب و چشمگیری بر این عرصه‌ها داشته و به خشک شدن تدریجی و زوال برخی از درختان مسن انجامیده است.

از سوی دیگر، تغییر کاربری غیرمجاز اراضی و تعرض به عرصه‌های تاغکاری، به‌ویژه در حاشیه شهرها، یکی از معضلات اصلی محسوب می‌شود. توسعه بی‌رویه شهرنشینی، احداث بناهای غیرمجاز در میان تاغزارها و تخلیه نخاله‌های ساختمانی و زباله در این مناطق، آسیب‌های جبران‌ناپذیری به بافت خاک و ریشه گیاهان وارد کرده است. قاچاق چوب باارزش تاغ نیز تهدیدی دیگر است که متأسفانه همچنان ادامه دارد و برخورد قاطع با این سودجویان، نیازمند همکاری همه‌جانبه نهادهای مسئول و آگاهی‌بخشی به جوامع محلی است. هجوم آفات طبیعی مانند ملخ کوهاندار تاغ نیز هر از چندگاهی به‌عنوان یک تهدید فصلی، عرصه را بر این گیاهان تنگ‌تر می‌کند و نیازمند پایش و مبارزه به‌هنگام است.

خبر خوشحال‌کننده و امیدوارکننده‌ای که در نشست خبری مطرح شد، حاکی از آغاز مجدد طرح پرورش و احیای تاغزارهای اطراف کرمان است که می‌تواند نقطه عطفی در حفاظت از این سرمایه ملی به شمار رود. با این حال، برای موفقیت کامل این طرح، لازم است یک مانع کلیدی و حقوقی برطرف شود و آن، انتقال سند مالکیت تاغزارها از نام سازمان راه و شهرسازی استان به سازمان منابع طبیعی و آبخیزداری است. این انتقال سند، گامی اساسی برای تعیین‌تکلیف نهایی این اراضی، برنامه‌ریزی دقیق‌تر، تخصیص اعتبارات مناسب و همچنین اعمال نظارت‌های قانونی و کارشناسانه‌تر برای حفاظت و احیای اصولی آنها خواهد بود. امید است که این روند انتقال هرچه سریع‌تر نهایی شود تا زمینه برای اقدامات عملی فراهم آید.

برای تضمین آینده‌ای پایدار و درخشان برای تاغزارهای کرمان و جلوگیری از تکرار تجربه‌های تلخ گذشته، اتخاذ یک رویکرد چندجانبه، جامع و مشارکتی، امری ضروری و اجتناب‌ناپذیر است. پیشنهادات مشخصی در این زمینه قابل ارائه است که از جمله آنها می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: نخست، اجرای روش‌های علمی نوین نظیر هرس پرورشی، بذرکاری در نقاط تخریب‌یافته و جوان‌سازی درختان مسن و فرسوده، با هدف افزایش شادابی، تراکم و پایداری تاغزارها که در این میان، تجربه موفقیت‌آمیز احاله مدیریت تاغزارها به جوامع محلی در برخی مناطق دیگر کشور، نشان از کارایی بالای مشارکت مردمی در حفاظت از این عرصه‌ها دارد.

دوم، تقویت چشمگیر گشت‌های یگان حفاظت منابع طبیعی برای جلوگیری از تخریب، تصرف غیرقانونی و قاچاق چوب که باید به‌صورت جدی و مستمر دنبال شود. سوم، توسعه طرح‌های نهال‌کاری و توسعه تاغزارها در سایر کانون‌های بحرانی و حساس استان، با الگوبرداری از طرح‌های موفق مشابه در مناطق همجوار. چهارم، آگاهی‌بخشی گسترده و مستمر به جوامع محلی، کشاورزان و دامداران درباره اهمیت فوق‌العاده تاغزارها و جلب مشارکت فعال آنها در امر حفاظت و مراقبت، چراکه بدون همراهی و احساس مالکیت مردم، هیچ برنامه حفاظتی به نتیجه مطلوب نخواهد رسید. تجربه ثابت کرده که حفظ چنین عرصه‌های وسیعی تنها با نیروهای محدود دولتی ناممکن است و نیازمند همراهی همه‌جانبه مردم، شوراها، دهیاری‌ها و سایر نهادهای مدنی است.

در نهایت، تاغزارهای کرمان را باید میراثی ارزشمند، گران‌بها و سپری سبز و زنده در برابر هجوم خاموش اما ویرانگر ریزگردها دانست. خبر خوش آغاز مجدد طرح احیای این عرصه‌ها، امیدبخش و حائز اهمیت بسیار است، اما تداوم این مسیر پرافتخار، نیازمند عزمی جدی، همتی بلند و اراده‌ای پولادین برای رفع موانع حقوقی، تخصیص اعتبارات کافی و پایدار، اجرای برنامه‌های علمی، کارشناسی و میدانی، و مهم‌تر از همه، جلب مشارکت همگانی و احساس مسئولیت همگانی است. باید به‌خاطر داشت که حفظ هر بوته تاغ، به منزله تضمینی برای هوای پاک‌تر، زمینی حاصلخیزتر و آینده‌ای امن‌تر و سالم‌تر برای شهر کرمان و نسل‌های آینده خواهد بود و غفلت از آن، هزینه‌های سنگین و جبران‌ناپذیری را به همراه خواهد آورد.