یادداشتی به قلم محمد فتح نجات درباره تئاتر «اتاق ورونیکا» که این روزها در کرمان اجرا می‌شود؛

وقتی که تلقین، حقیقت را به بازی می‌‎گیرد!

گاهی یک نمایش خواسته یا ناخواسته فقط برای سرگرم کردن تماشاگر روی صحنه نمی‌رود؛ بلکه او را آرام‌آرام وارد جهانی می‌کند که در آن دیگر نمی‌تواند با اطمینان بگوید چه چیزی واقعی است و چه چیزی ساخته ذهن، «اتاق ورونیکا» از همین جنس است؛ نمایشی که با تکیه بر یک داستان رازآلود و روان‌شناختی، تماشاگر را از نخستین دقایق با خود همراه می‌کند و تا پایان، حس کنجکاوی و اضطراب را زنده نگه می‌دارد. و این احساسی است که انسان به آن احتیاج دارد تا واقعیت را بیشتر و بهتر درک کند.

این نمایش نوشته آیرا لوین و با ترجمه شهرام زرگر، در اجرای کرمان به کارگردانی احمد رشیدی، توانسته یکی از مهم‌ترین ویژگی‌های متن را به‌خوبی حفظ کند: «تعلیق» داستان از جایی آغاز می‌شود که دختری جوان به نام سوزان به دلیل شباهت ظاهری‌اش به ورونیکا، دختر بیماری از خانواده‌ای سالخورده، وارد اتاقی می‌شود که قرار است بخشی از خاطرات گذشته را زنده کند. اما آنچه در ابتدا اتفاقی ساده و حتی انسانی به نظر می‌رسد، به‌تدریج شکلی دیگر پیدا می‌کند و تماشاگر متوجه می‌شود که پشت این اتاق و آدم‌های حاضر در آن، رازهایی عمیق‌تر از آنچه در ابتدا تصور می‌کرد وجود دارد.

نقطه قوت «اتاق ورونیکا» در همین بازی با ذهن تماشاگر است. نمایش به‌جای آنکه همه چیز را یک‌باره توضیح دهد، اطلاعات را قطره‌قطره در اختیار مخاطب قرار می‌دهد و او را وادار می‌کند مدام قضاوت‌های خودش را اصلاح کند و شک را به خوبی درک کند. در چنین متنی، کوچک‌ترین حرکت، مکث، تغییر لحن یا نگاه یک بازیگر می‌تواند معنایی تازه پیدا کند و خوشبختانه در این اجرا ظرافت‌ها تا حد زیادی مورد توجه قرار گرفته‌ است.

احمد رشیدی در مقام کارگردان، مهم‌ترین امتیاز متن را به خوبی شناخته است: «قرار نیست تماشاگر همه چیز را بداند؛ قرار است شک را به خوبی درک کند» این نگاه باعث شده فضای اجرا به‌جای آنکه صرفاً بر ترساندن مخاطب متکی باشد، بیشتر بر ایجاد اضطراب، تردید و بی‌اعتمادی بنا شود. فضایی که در آن حتی یک اتاق معمولی نیز می‌تواند به مکانی تهدیدکننده تبدیل شود.

اما درخشش اصلی این نمایش بی‌تردید در بازی‌ بازیگران نهفته است. «مسعود لشکری، فرشیده گل‌زاده، اشکان عاشوری و مائده زراشکی» در چهار نقش اصلی، مجموعه‌ای هماهنگ و قابل‌قبول را شکل داده‌اند. بازی‌ها در اغلب لحظات از اغراق‌های رایج در آثار معمایی و روان‌شناختی دور می‌ماند و همین کنترل، به باورپذیری موقعیت‌ها کمک زیادی کرده است. تغییر تدریجی فضای روابط میان شخصیت‌ها نیز به شکلی اجرا می‌شود که تماشاگر بتواند بدون دریافت پاسخ‌های مستقیم، از خلال رفتار آنها به لایه‌های پنهان داستان نزدیک شود.

یکی از جذابیت‌های مهم «اتاق ورونیکا» این است که بازیگران فقط نقش شخصیت‌ها را بازی نمی‌کنند بلکه در بسیاری از لحظات «وضعیت روانی آنها را به مخاطب منتقل می‌کنند» ترس، تردید، وابستگی، درماندگی، کنترل‌گری و نیاز به تأیید، همه در رفتار شخصیت‌ها حضور دارند و همین موضوع باعث می‌شود «اتاق ورونیکا» را بتوان از منظر روان‌شناختی نیز جدی گرفت.

در لایه زیرین داستان، نمایش درباره ترس‌های عمیق انسانی است؛ ترس از تنهایی، فراموش شدن، ازدست دادن هویت و مهم‌تر از همه، ترس از اینکه دیگری بتواند واقعیت ما را به جای خودمان تعریف کند. یکی از پیچیده‌ترین وجوه روان‌شناختی اثر، مسئله «هویت و تسلط روانی» است؛ اینکه وقتی فردی به اندازه کافی در شرایطی خاص قرار بگیرد، آیا هنوز می‌تواند به ادراک خودش از واقعیت اعتماد کند یا نه؟ این فضایی بود که در این نمایش خیلی خوب برای تماشاگر ساخته شده بود.

از همین منظر باید بدانیم که «اتاق ورونیکا» فقط یک نمایش معمایی نیست. می‌توان آن را مطالعه‌ای درباره مرز شکننده میان «واقعیت و تلقین» دانست. مرزی که وقتی شکسته شود، انسان ممکن است دیگر حتی به حافظه، قضاوت و برداشت خودش نیز اعتماد نکند. نمایش از همین نقطه است که اضطراب واقعی خود را پیدا می‌کند، نه از یک اتفاق ناگهانی، بلکه از این پرسش که «اگر آنچه می‌بینم واقعیت نباشد، پس به چه چیزی می‌توانم اعتماد کنم؟» باید گفت که اجرا در این بخش موفق است، زیرا اجازه می‌دهد داستان خودش کارش را انجام دهد. نمایش بیش از اندازه توضیح نمی‌دهد و به تماشاگر فرصت می‌دهد کشف کند، حدس بزند و حتی اشتباه کند. همین مشارکت ذهنی، تجربه تماشای اثر را لذت‌بخش‌تر می‌سازد.

در مجموع «اتاق ورونیکا» در اجرای احمد رشیدی را می‌توان یکی از آن تجربه‌های موفقی دانست که نشان می‌دهد تئاتر کرمان می‌تواند سراغ آثاری پیچیده، دشوار و از نظر اجرایی حساس برود و نتیجه‌ای رضایت‌بخش را حاصل شود. در این نمایش ما حضور مسعود لشکری را بعد از سالها دوری از صحنه داشتیم که به راستی از پس نقش برآمده بود و یکی از نقاط قوت کار بود و باید به ایشان و دیگر عوامل گروه دستمریزاد گفت.

این نمایش تا 22 شهریورماه هر شب ساعت 7شب اجرا می‌شود و فروش بلیط از طریق سایت تیوال است و روزنامه کرمان امروز تماشای آن را به همه هنردوستان کرمانی توصیه می‌کند.